(بسمه تعالي)

(نكات قواعد عربي)                                             اسماء شرط        (نحو)                 تهیه از: ممقانی

1- تمامي اسماء شرط مبني هستند مگر لفظ ايُّ كه معرب مي باشد.

2- بطور كلي اسماء شرط داراي صدارات هستند و در نتيجه ما قبل اسماء شرط نمي توانند در اين اسماء عمل كنند و در نتيجه از شرطيّت خارج مي شوند و فعل مضارعي كه بعد از اين اسماء قرار مي گيرند مجزوم نبوده بلكه مرفوع مي‌باشند:

مثل اِنَّ مَنْ يَطْلُبُ يَجِدُ / لَيس ما يَسُرُكَّ يُعْجِبُني

3- اگر ما قبل اسماء شرط حرف جر و يا اينكه مضاف باشند در چنين حالتي ماقبل اسماء شرط مي تواند در اين اسماء عمل نمايد:

مثال: غلام من تَضْرِبْ اَضْرِبْ / عما تَسْالْ اَسْألْ: كه در اين صورت اسماء شرط محلاً مجرورند.

       مضاف  محلاً مجرور           حرف جر    محلاً مجرور

4- و اگر چنانچه اين اسماء بر زمان يا مكان دلالت كند در اين صورت بنابر ظرفيت براي فعل شرط محلاً منصوب هستند:

مثال: متي تَقُمْ اَقُمْ       / ايْنَما تكونوا يُدْركْكُم الموتُ

      ظرف محلاً منصوب         ظرف محلاً منصوب  

5- و اگر چنانچه اين اسماء بر سر حدثي (عملي) در آيند در اين صورت مفعول مطلق هستند: اَيَّ ضَرْبٍ تَضْرِبُ اَضْرِبْ:                                                                                                           مفعول مطلق

6- اگر بعد از اين اسماء فعل لازم واقع شود در اين صورت اين اسماء مبتدا و خبر همان شرط و جواب خواهد بود:

و اگر بعد از اين اسماء فعل متعددي واقع شود در اين صورت مفعول به محسوب مي شوند.

 

مثال: مَنْ يَذْهَبْ اَذْهَبْ مَعَه. / مَنْ تَضْرِبْ اَضْرِبْهُ:

          م          خبر                            مفعول

 

7- در 5 مورد واجب است جواب شرط به همراه فاء جز ائيه مطرح شود:

الف: هرگاه جزاء مقرون به قَد- سين- سوف باشد. مَنْ مَدَحَكَ بِما لَيسَ فيكَ فَقَدْ ذَمَّكَ.

ب: هرگاه جزاء بوسيلة ما يا لن منفي شده باشد. اِنْ جاء ني ضَيفٌ فَما اَطْرُدُهُ اَوْفَلَنْ اَطْرُدَهُ.

ج: هرگاه فعل جامد باشد: اِنْ اَساوُا فَبِئسَ ما فَعَلوُا:

د: هرگاه جزاء فعل طلبي باشد: اِنْ سَقَطَ عَدُوُّك فَلا تَشْمَتْ به- فعل طب: امر- نهي- دعا

ه: هر گاه جزاء جملة اسميه باشد: مَهْما اَرَدْتَ فَانّي مُسْتَعِدُّ لِقَضائه:

8- هر گاه جزاء شرط مضارع باشد در اين صورت فاء جزائيه بر مضارع جايز است و رفع فعل مضارع واجب است بنابراين تقدير كه ضمير بعد از فاء در محل مبتدا قرار دارد و جملة بعد از آن خبر: مَنْ يَطْلُبْ فَيَجِدُ.    مبتدا : هو

                                                                                                خبر  

9- و ورود فاء بر جواب در 3 مورد ممتنع است:

الف: هرگاه جزا فعل ماضي متصرف و مجرد از قد باشد: مَنْ صَبَرَ ظَفَرَ

ب: هر گاه جزا فعل مضارع منفي به لَمْ باشد: مَنْ حَرَصَ لَمْ يَنْدَمْ

ج: هر گاه جزا فعل مضارع منفي به لا باشد و اين لا نبايد براي نفي مستقبل باشد بلكه نفي به طور كلي:

اِنْ تَعُدُّوا نِعمةَ الله لا تُحْصوها)

10- اگر فاعل مفرد مونث حقيقي متصل به فعل متصرفش باشد در اين صورت لازم است كه ت تانيث به فعل اتصال يابد.

مثال: تَعَلّمَتِ الفَتاة:         / تَنوُحُ الْحَمامَة:

11- و اگر فاعل مونث مجازي يا غير متصل به فعلش باشد و يا اينكه فعل جامد باشد در چنين مواردي حذف و يا اثبات تاء تانبث هر دو جايز است: مانند طَلَعَ يا طَلَعَتِ الشمسُ/ سافَرَ يا سافَرَتْ اليومُ هندٌ، يا نعم يا نعمت الجاريه.                                                                     مونث مجازي            فاعل غير متصل به فعل     فعل جامد  

12- هرگاه فاعل اسم ظاهر و ملحق به جمع سالم (مذكر – مونث) باشد مثل- النبين- البَنات يا ملحق به جمع مكسر

مثل: العلماء- الجواري- النياق يا به اسم جمع مانند نساء يا شبه جمع مثل الشجر در اين صورت الحاق ت تانيث و عدم الحاق هر دو جايز است: جاء يا جاءت النبون- البنات- العلماء- نساء يا اَثمَرَ يا اثْمَرَتْ الشّجَرَ

13- مفعول در 3 مورد مي تواند بر فعل و فاعل مقدم شود:

الف: زمانيكه مفعول به داراي صدارات باشد: مانند مَنْ رايْتَ / ايّا تَضْرِبْ اَضْرِب و ديگر اسماء شرط و استفهام.

                                                       مفعول         مفعول

ب: زمانيكه فعل آن بعد از فاء جزائيه در جواب اما واقع شود: امّا اليتيمَ فلا اتقهر:

                                                                       مفعول

ج: هرگاه ضمير منفصل باشد: ايّاكَ نَعْبدُُ.

                                مفعول

14- در پاره اي از مواقع فاعل لفظا مجرور مي شود و جر فاعل يا به اضافة مصدر به آن است و يا به توسط (با) يا (مِن) يا (لام) كه هر سه زائده هستند مجرور مي گردند:

مانند كفي بالعلم حيلةً/ وَ مازارني مِنْ اَحَدٍ/ هيهاتَ هيهاتَ لما توعدون/ سُرِرْتُ مِنْ شَفاءِ الْمَريضِ.

       زائده  فاعل                  زائده  فاعل                     زائده  فاعل                           مصدر       فاعل

 

15- اسم مفعول مانند فعل مجهول عمل مي كند و محتاج به نائب به فاعل است: اَلْمُعلمُ مَجْهولٌ قَدْرُهُ.

                                                                                                       نائب فاعل     مضافٌ اليه

16- در 4 مورد تقديم خبر بر مبتدا لازم است:

الف- هرگاه خبر ظرف و يا مجرور به حرف جر و مبتدا نكره باشد: مانند عندي غلامٌ  /  في القرآن شفاء.

                                                                             ظرف خبر مقدم           جار و مجرور

ب) هر گاه خبر اسم استفهام باشد: اينَ الطريقُ / كيفَ حالُك

                                    خبر مقدم           خبر مقدم

ج) زمانيكه مبتدا توسط الا يا انما محصو قرار گيرد: ما عادلٌ الّا اللهُ/ انّما عادلٌ اللهُ.

                                                             خبر                      خبر

د) زمانيكه مبتدا مشتمل بر ضمير مي باشد كه آن ضمير به خبر باز مي گردد: في الدّارِ صاحِبُها

                                                                                   خبر مقدم          ضمير به مبتدا باز مي گردد

يا در موارد زير: هُنا يا ثَمَّ اخوك/ للهِ دَرُّكَ/ عندي اَنّكَ اَشْعَرُ الشُعَراء.

                   خبر مقدم         خبر مقدم        خبر مقدم

17- در موارد زير واجب است مبتدا بر خبر مقدم شود 1- هر گاه مبتدا داراي صدارت باشد: ما اَحْسَنَ الصِّدْقَ. يا كم خبريه يا اَسماء شَرط وَ استفهام يا لفظ الّذي: كَمْ عبيدرَفي بيت ابي- اَلّذي يَدّلن.                          م

18- هر گاه صفت بعد از نفي يا استفهام قرار گيرد و در اسم ظاهر و يا ضمير منفصل عمل كند مبتدا است و ما بعد آن مرفوع مي شود و به خير نيازمند نخواهد بود: ما عالمٌ اخوك بِالاَمْرِ / هل عارفٌ انتما بِحالي.

                                                       م      فاعل                         م     فاعل

و هرگاه مبتدا، وصف باشد يعني اسم فاعل، مفعول، صفت مشبهه، اسم تفضيل باشد و قبل از آن ادات نفي يا استفهام قرار گيرد آن را مبتداي وصفي گويند: يعني اسم مرفوعي كه بعد از وصف مي آيد فاعلي است كه جانشين خبر شده است.

19- به طور كلي وصفي كه بعد از نفي و استفهام واقع شود و رافع اسم ظاهر و يا ضمير منفصل است داراي سه صورت صحيح و يك صورت غلط مي باشد: الف: صفت و اسم بعد از آن هر دو مفرد كه به دو شكل است: مثل:

أقائمٌ رُيدٌ: 1- قائم: مبتدا و زيد فاعل/ 2- قائم: خبر مقدم و زيد مبتداي موخر      

ب: صفت مفرد و اسم بعد از ان مثني يا جمع: أقائم الزيدان: قائم مبتدا و الزيدان فاعل و جانشين خبر

ج) صفت و اسم بعد از ان هر دو مثل هم باشند: أقائمان الزيدان: قائمان : خبر مقدم و الزيدان: مبتدا ي موخر

د) اين صورت غلط: صفت مثني يا جمع و اسم بعد از آن مفرد: أقائمون زيد ← غلط

 

 

20- اگر افعال ناقصه تامه قرار گيرند به اين شكل عمل مي كنند: كان: واقع شد و حاصل شد . ظَلَّ: ادامه يافت

بات: در شب وارد شد/ اَمسي: در شامگاه وارد شد/ اضْحي: در نيمروز وارد شد/ صار: جابجا شد

اِنفكَّ : جدا شد / بَرِحَ: رفت / دامَ: باقي ماند / در اين حالت افعال ناقصه تنها نيازمند فاعلند و محتاج به خبر نيستند: مانند: إنّما يقولُ لِلشَي كُنْ فَيَكون كه كن به معناي ثَبِّت   

و سبحان الله حينَ تُمْسونَ و حينَ تُصْبحون/ خالدين فيها ما دامت السمواتُ و الارض يا ظَلّ الحر يعني ادامه يافت/ يا باتَ الطائر: يعني در شب وارد شد.

21- افعال ناقصه بر 3 نوع هستند:

الف) دسته اول متصرف تامند يعني داراي ماضي- مضارع- امر و مصدر و اسم فاعل بوده و شامل:

كانَ- اَصْبَحَ- اَمْسي- اَضحي- باتَ- ظَلّ- صارَ مانند كانَ- يكونُ- كونوا

ب) دسته دوم صرف نمي شوند: شامل ليسَ- مادامَ كه فقط صيغه ماضي دارند.

ج) دسته سوم به طور ناقص صرف مي شوند كه داراي قسم مضارع مي باشند شامل: مازالَ- مافتيَ- مابرحَ- ما انفكَّ.

22- كانَ در صورتي زائد (تاكيد كننده معني) قرار مي گيرد كه بين دو موضوع متلازم از قبيل: ماء تعجب و فعل آن / صفت و موصوف : مبتدا و خبر، صله و موصول، فعل و فاعل، فعل مجهول و نائب فاعل

صفت و موصوف: مَرَرْتُ برجلٍ كانَ قائمٍ./ مبتدا و خبر: زيدٌ كانَ قائمٌ.  

23- اگر قبل از كانَ علامت نفي باشد در اين صورت بر سر كانَ باء زائده (تاكيد كنندة معنا) افزوده مي شود:

وَ ما كانَ اللهُ بظَلّامٍ لِلْعَبيد/ همچنين نون مضارع مجزوم جايز است حذف گردد:

 24- ليس به چند مر اختصاص دارد: 1- مي توان بر خبر آن باء زائد آورد: ليس الله بظالم

2- مي توان خبر آن را حذف كرد: قالَ الجاهلُ في قَلبه ليسَ اِلهٌ: يعني ليسَ اِلهٌ موجوداً.

3- هر گاه خبرش به وسيلة الّا شكسته شود كه عمل ليس باطل مي شود: ليسَ الطّيبُ الا المِسكُ.

25- افعالي كه بر شروع در خبر دلالت مي كنند و آن عبارتند از شَرَعَ- اَنْشَاَ- طَفَقَ- اَقْبَلَ- عَلَقَ- اَخَذَ- جَعَلَ- هَبَّ- ابْتدأ- قامَ- اِنْبَري

نكته: در مورد افعال مقاربه: خبر فعل مضارع باشند و خبر از اين افعال مؤخّر گردد.

ولي قرار گرفتن خبربين فعل و اسمش جايز است: كادَ يَسْقُطُ البيتُ.

و آن هم در صورتي است كه خبر مقترن به ان نباشد و اگر چنين موردي پيش آيد بايد آن فعل را تامه حساب كرد:

اَوْشكَّ اَنْ يَذْهَبَ زيدٌ← تامه است چون فعل مضارع با انْ بين فعل و اسم قرار گرفته.

 

 

 

26- افعال مقاربه از نظر اقتران خبر شان به اَنْ و عدم اقترن خبرشان به آن به 4 نوع هستند:

1- اقتران خبرشان به آن لازم است: مانند حري- اِخْلَوْلَقَ   

2- عدم اقتران خبرشان به اَنْ لازم است شامل شرعَ و اخوات آن

3- غالباً خبرشان مقترن به اَنْ است: عِسي و اوشكَّ  

4- غالبا خبرشان به اَن نيستند: كادَ- كَرَبَ  

27- آنچه كه از افعال مقترن شروع مشتق شده از افعال مقاربه محسوب نمي شود بلكه مانند ديگر افعال تام، متعدي و لازمند رايتُ كاتباً يُنْشِيُ كلاماً و يَشْرَعُ في عَمله:

28- زمانيكه عسي و اوشكَّ وَ اِخْلولَقَ به مصدر متشكل از اَنْ مصدريّه و فعل نسبت داده شوند در اين صورت فعل تامه هستند.

29- حروف مشبّهه به ليسَ شامل: اِنْ- ما- لا- لاتَ كه مانند ليسَ براي نفي آورده مي شود.

30- حرف ما به سه شرط عمل ليس را انجام مي دهد:

الف: خبر و همچنين معمول خبر بر اسم ما تقدم نشده باشد. 2- بعد از ها اِنْ عنوان نشده باشد. 3- خبر آن بوسيله الّا نقض نگردد. ما اَلْكسلانُ محموداً.

                   اسم        خبر

فقط اگر بر خبر شبه جمله باشد در اين صورت اعمال و اهمال ما هر دو جايز است: مانند ما لِلْسرور دوامٌ. و اقتران خبرها به باء زائده بدون اشكال است:

و ما دارُ الفَناء لَنا بدارٍ.

31- زمانيكه اِنَّ تخفيف يابد باطل شدن عمل آن از باقي ماندن عملش بهتر است در نتيجه دو جزء بعد از آن بنابر مبتدا او خبر بودن، مرفوع مي شوند و لام ابتدا بر خبر آن وارد مي شود: اِنِ الْبَدْرُ لَطالِعٌ.

يا اِنْ جَريراً لَشاعِرٌ امويُّ / اِنْ جريرٌ لَشاعِرٌ امويُّ

هر گاه لام ابتدائيت بر خبر داخل شود اِنْ مخففه است.

32- اَنَّ در صورتيكه تخفيف يابد، اسم آن ضميرشان محذوف محسوب مي شود و خبر آن جمله است.

و بر سر جملة اسميه، و فعل جامد و فعل متصرف وارد مي شود.

اَنَّ در صورت تخفيف اگر بر سر فعل متصرف در آيد در اين صورت فعل وجدايي بين آن و فعل متصرف بوسيلة قَدْ، سين، سوف، لوشرطيه و يا يكي از حروف نفي بايد ايجاد شود:

عَرِفْتُ اَنْ قَدْ يَنْجَحُ اخوك/

33- هر گاه لكِنَّ تخفيف يابد عمل آن باطل مي شود و بهتر است به همراه و او بيايد تا با واو عاطفه اشتباه نشود: نجا المسافرونَ ولكِن صديقكَ غَرِقَ.

34- شرايط لاي نفي جنس: الف) اسم و خبر هر دو نكره باشند 2- اسم متصل به آن و فاصله اي ايجاد نگردد. ج) خبر لا بر خودش مقدم نگردد. د) حرف جر بر لا مقدّم نشود.

35- ضمير شأن: ضمير غائب مفردي كه كنايه از شان است: هو اللهُ رحيمٌ.

ضميرشان يا منفصل يا متصل: ← يا به اِنَّ و اخوات آن و يا به افعال قلوب اختصاص مي يابد.

اَخْبَرْتُ اَنّه يَقُوم الامير/ ظَنَنْتُهُ الداءَ وَ بيلٌ.

36- ممكن است مفعول مطلق در لفظ با فعلش، مختلف ولي در معني با آن يكي باشد: جَلَسْتُ قُعوداً- قُمْتُ وُقوفاً.

37- عامل مفعول مطلق مي تواند فعل، وصف، مصدر باشد: رايتكُ مُجتهداً اجتهاداً. سُرِرْتُ بجّدكَ جدّاً في طلب العلم.

                                                                         وصف                          مصدر

38- فعلي كه عامل مفعول مطلق است، لازم است متصرف، و تام باشد در نتيجه صحيح نيست گفته شود:

ما اَحْسَنَ زيداً حُسناً       كُنْتُ في الحديقه كوناً. و امّا وصفي كه عامل مفعول مطلق واقع مي شود لازم است كه بر حَدَثي دلالت كند در نتيجه افعل تفضيل، صفت مشبهه نمي تواند عامل مفعول مطلق قرار گيرد.

اَنْتَ اكْرَمُ النّاس كَرَماً       انتَ كريمٌ كَرَماً.    ←  هر دو غلط  

39- هفت چيز به جاي مفعول مطلقي كه بيانگر نوع و عدد است قرار مي گيرد:

الف) لفظ كل و بعض كه به مصدر اضافه شده باشد: جَد َّالطالبُ كلَّ الْجّد/ مالَ بعضَ الْمَيلِ.

ب) عدد و وسيله مخصوص فعل : جُلِدَ المجرمُ خمسينَ جَلْدَةً/ طَعَنْتُهُ رُمْحَاً.                          

ج) صفت: خاطَبْتُه اَحْسَنَ خَطابٍ: كه در اصل خاطبْتُهُ خطاباً اَحْسَنَ خِطابٍ.

د، نوعيت يا شكل: يَموتُ الكافِرُ مَيتَةَ سوءٍ وَ يعيشُ المؤمنُ عيشَةً راضيةً.

ه) اسم اشاره به مصدر باز گردد: اَكْرَمْتُهُ ذلك الاِكرامِ.

ن) ماوايّ استفهامي يا شرطي: ما فَعَلْتَ- ايَّ سيرٍسِرْتَ/ ما تَطْلُبْ اَطْلُبْ/ اَيّا تُعاشِرْ اُعاشِر)

40- جايز است كه بر مفعول به لام جارّه زائده براي تاكيد عنوان شود: لِزيدٍ ضَرَبْتُ/

هديً و رحمةٌ للّذينَ هم لرَبِّهم يَرهَبُون كه به اين لام تقويت گويند. انتَ فعالٌ لما يُريد.

41- افعالي كه دو مفعول را منصوب مي كند و اصل آن دو مبتدا و خبر است افعال قلوب ناميده مي شوند و شامل: ظَنَّ- خالَ- حَسِبَ- زَعَمَ- جَعَلَ- عَدَ- جَعَلَ- هَبْ- راي- عِلمَ- وَجَدَ- اَلْفي- دري- تَعَلَّمْ   

مانند: وَجَدْت ُالعِلْمَ نافعاً.

           مفعول اول    مفعول دوم

 

 

 

همه افعال قلوب متصرف تام هستند يعني از آنها مضارع و امر و اسم فاعل و مفعول و مصدر مشتق مي شود به استثناي هَبْ- تَعَلَّمْ كه تنها به صيغة امر استعمال مي شوند.  

42- هر گاه بين افعال قلوبي كه متصرّفند يا جمله اي را كه بايد در صدر كلام قرار گيرد، فاصله اي ايجاد شود، ديگر افعال قلوب عمل مي كند مانند ظَنَنْتُ ما كلامُكَ صِدْقٌ: و آنچه كه موجب تعليق عمل اين افعال مي شود شامل:

و اِنْ و لانافيه وَ لام ابتداء و لام قسم و لو شرطبه و كم خبر يه وادات استفهام و لعلّ.

مانند: اَوَلَمْ يَرَوا كم اهْلَكنا قَبْلَهُم من القرون/ اِنْ اَدْريَ لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ/

43- افعالي كه دو مفعول را منصوب مي كنند كه اصل آن دو مبتدا و خبر نيست:

 

مانند: كسا- رَزِقَ- اَطْعَمَ- سَقي- زَوَّدَ- اَسْكَنَ- اعْطي- مانند كسا اخوكَ الفقيرَ ثوباً.

                                                                             مفعول اول   مفعول دوم

44- افعاليكه به سه مفعول متعددي يم شوند: اَري- اَعْلَمَ- حَدّثَ- خَبَّرَ- اَخْبَرَ- اَنْبَاَ- نَبَّاَ

45- هرگاه اسم فعل به معني فعل لازم باشد در اينصورت تنها فاعل را رفع مي دهد. هَيهاتَ زيدٌ← بَعُدَ

هر گاه اسم فعل به معني فعل متعدي باشد در اين صورت فاعل را مرفوع و مفعول را منصوب مي كند: بَلْهَ هذا الاَمْرَ اين امر را رها كن/ رُوَيْدَ اخاكَ/ اَمْهْلْ اخاك

46- هرگاه فعل، اسم فاعل متعدّي باشد گذشته از فاعل نيازمند به مفعول هم مي باشد: ليسَ زيدٌ ضارباً ابوهُ عَمْراً.

                                                                                                                 فاعل  مفعول

47- اوزان مبالغه شامل: فعّال- مِفْعال- فَعول كه در حكم اسم فاعل براي عمل كردن است. هذا منّاعُ الخيرَ.

48- مي توان اسم مفعول را به معمول اول اضافه كرد و آن دو مفعول به حالت خويش باقي بماند: بَكْرُ معلمُ الْاَبِ اخاك فاضلاً.

مفعول دوم  مفعول سوم

49- طريقه ساخت فعل تعجب مانند اسم تفضيل بوده و لازم است داراي اين شرايط باشد:

الف) فعل ماضي باشد.

2- ثلاثي باشد بنابراين از صيغه هايي مانند تَعاوَنَ- دَحْرَجَ ساخته نمي شود.

ج) متصرف باشد پس از ليسَ- عسي- نعمَ- بِئس صيغه تعجب آورده نمي شود. صيغه تعجب قابل زياده و نقصان باشد بنابراين از كلماتي نظير فَني- ماتَ- غَرِقَ- عَمِيَ صيغة تعجب آورده نيم شود.

ه) از فعل تام (غير ناسخ باشد) پس از كاد و كان و اخوات آن ساخته نمي شود.

ن) از افعال مثبت باشد پس از افعال منفي ساخته نيم شود.

خ) صفت مشبهه آن بر وزن اَفْعَل- فَعْلاء نباشد. مانند اَعْرَجْ0 عَرْجاء

ح) فعل معلوم باشد بنابراين از فعل مجهول ساخته نمي شود.

50- شرط اسم متعجب منه (اسمي كه بعد از صيغة تعجب قرار مي گيرد 1- يا معرفه باشد.

2- يا نكرة مختصّه:

مثال: ما اَلَذَّ الثَّمَرَ / ما اَسْعَدَ رَجُلاً يخاف الله: رجلاً نكره مختصه است كه جمله بعد صفت آن مي شود.

پس در جمله ما اَحْسَنَ رجلاً/ صحيح نيست چون رجلاً نكره مبهمه مي باشد.

51- اشتغال: عبارت است از اينكه اسمي مقدم گردد و فعل يا شبه فعلي مؤخر گردد كه در ضمير عمل مي كند و آن ضمير به اسم مقدّم برگردد. مانند: الكتابُ قَرَاتُهُاَلْامينَ انا مُشاركهُ

                                         مشغول عنه    مشغول‌به  مشغول عنه     مشغول به

يا هَلّا الشرَّ تَجّنَبْتَه/ الفقيرُكم اَعْطَيتَه/ زيدٌ الذي ضَرَبْتُه/ السّائلَ لاتَنْهَرْهُ/ أطائُرةً رَكَبْتَهاء / اِنْ الواجِبَ اَهْمَلتُه/ اخوكَ رايتُهُ/

52-منادي مستغاث بغير از لام مجرور نمي شود مانند يا لَزيدٍ الشّجاعَ لِلْمَنكوبِ:

                                                             مستغاث   صفت       مستغاث له

53- گاهي مواقع مفعول له بوسيلة لام مجرور مي شود: والارضَ وَضَعَها لِلاَنامِ

                                                              مشغول عنه            مفعول له

54- هر گاه اسم جامد بر هيئت و شكل دلالت كند در اينصورت مي تواند حال قرار گيرد و فرقي نيست. بين اينكه مؤولِ به مشتق باشد مانند كَرَّ زيدٌ اَسداً. در تاويل مشتق به شجاعاً. يا موول به مشتق نباشد. مانند لبست خاتمي ذهباً.

                                                               جامد حال                                                             حال

انگشتري را در حاليكه از طلا بود، در دست كردم.

55- اسم جامد موول به مشتق در 5 مورد حال به حساب مي آيد:

الف) هر گاه بر تشبيه دلالت كند: رايتُهم في الْوَغيِ اُسُداً- تاويلِ به شُجاناً.

ب) چنانچه بر مفاعله (بين دو نفر) دلالت كند: سِرْتُ معهُ جَنباً الي جَنبٍ: تاويل به متسانِدين.

                                                                   جامد

ج) هرگاه بر تربيت دلالت كند: اُدخُلوا رِجلاً رجلاً: تاويل به مترتبين.

                                             جامد

د) هر گاه بر تفضيل دلالت كند: علمته النحو باباً بابا:  تاويل به مُفَصِّلاً.

                                                 جامد

 

 

 

 

 

56- جامد غير موول به مشتق در موارد زير حال به حساب مي آيد:

الف) هرگاه حال موصوف باشد: فَاتّخذتْ مِن دونِهم حِجاباً فَاَرْسَلْنا اليها رُوحَنا فَتَمَثّلَ لها بَشراً سَوّيا.

                                                                                         حال موصوف  صفت

ب) هر گاه حال بر عدد دلالت كند: جاء وقتُ الاُنسِ اربعةَ ايّامٍ.

                                                           حال

ج) هر گاه نوع صاحبش را بيان كند: اشتريتُ السّاعةَ فِضَّةً:

د) هر گاه فَرعِ بر صاحب حال باشد: تَصوغون الحديدَ سيوفاً و تَقْطَعونَ الْاًسْجارَ اخشاباً:

                                       فرع بر صاحب حال      حال       فرع بر صاحب حال   حال

ه) هر گاه حال بر اصالت اصل دلالت كند: تَعْبدونَ مَن نَحِتَ رُخاماً:

57- هر گاه جملة حال جملة فعليه اي باشد كه فعل آن ماضي منفي به ما باشد در اين صورت اقتران آن فقط به واو واجب است: وَقَفَ الخطيبُ و ما فاهَ بِبِنْتِ شَفَةٍ: در حاليكه لب باز نكرد. هر گاه حال جملة فعليه اي باشد كه فعل آن مضارع مثبت باشد در اين صورت تنها به وسيله ضمير ارتباط پيدا مي كند. مثال جاء الانبياء يُبشّرون النّاسَ. و ارتباط جمله فعليه كه فعل آن مضارع مثبت است در صورتي بوسيلة ضمير است كه قبل از فعل مضارع حرف قد واقع نشده باشد. چه آنكه اگر قبل از فعل مضارع حرف مذكور قد لِمَ تَذمّوني و قد تعلمونَ صِدْقَ وَدّي.  

58- در اين مثالها حال را مشخص كنيد: ما نُرْسِلُ الرّسُلُ الّا مُبَشّرين/ عَجِبْتُ من ذهاب الاسر ِماشياً/ مَرَرْتُ بِهِنْدٍ

                                                   صاحب حال       حال                             صاحب حال   حال       صاحب حال

جالِسةً/ عَجِبْتُ مِنْ دهابكَ مَسْرِعاً/ جاء ضاحِكاً زيدٌ.

 حال                     صاحب حال   حال           حال     صاحب حال

59- اسمي كه بعد از اسماء مقادير عنوان مي شود مي تواند بنابر بدليت مرفوع گردد: عندي رَطَلٌ زيتٌ.

                                                                                                          بدل

60- تميزكَمْ اِسْتفهاميه مفرد و منصوب است: كَمْ كِتاباً قَرَاْتُمْ. مگر اينكه ميان كم استفهاميه و تميزش فعل متعدي فاصله

                                            استفهاميه   متغير

شود كه در اين صورت لازم است مِنْ بر آن افزوده شود: كَم قَرَاْتُم من كتاب؟

                                                               فعل متعدي

 

 

 

 

 

61- هر گاه بعد از كم استفهاميه فعلي قرار نگيرد يا اينكه فعل لازمي بيايد در اين صورت بنابر ابتدائيت محلاً مرفوع مي باشد:

كَمْ طبيباً في المدينه                                     كَمْ تلميذاً قَرَّتْ عيناه اليوم بنيلة الشّهادة؟

مبتدا و محلاً مرفوع    اسم چون فعل ندارد                          م           فعل لازم

و يا اينكه بعد از آن فعل متعدي كه به ضمير آن مشتغل شده باشد: كم كتاباً طالِعْتُهُ.

                                                                       مفعول و محلاً منصوب

و با اينكه اگر كنايه از ظرف باشد مفعول فيه و كنايه از مصدر مفعول مطلق و يا اينكه خبر براي فعل ناسخ قرار گيرد:

كَمْ اِلتِفاتَةً اِلْتَفْتَّ؟ كَمْ يوماً صُمْتَ؟ كَمْ كانَت جواريك؟

مفعول مطلق           مفعول فيه         خبر كان

62- همچنين جايز است تميز كم  خبريه بتوسط مِنْ مجرور گردد: كمْ مِن مَرَّةٍ شاهَدْتُهُ.

                                                                             تميز

هر گاه بين كم خبريه و بين تميزش فاصله ايجاد شود نصب تميز واجب است:   كم لي عبداً.

                                                                                      فاصله    تميز

63- تميز كاَيِّنْ مفرد مجرور به مِنْ است: كاَيِّنْ مِنْ رجلِ رايتُ.

تميز كذا مفرد منصوب است: استريتُ كذا و كذا كتاباً

                                                  تميز كذا

64- اسم تفضيل با رعايت سه شرط مي تواند اسم ظاهر را رفع دهد. 1- صفت براي اسم جنس باشد.

2- قبل از اسم تفضيل نفي يا نهي يا استفهام انكاري باشد مرفوع افعل تفضيل بيگانه و برخوردش تفضيل داده باشد.

ما رايتُ رجلاً اَحْسَنَ في عَيْنَه الْكُحْلُ منهُ في عينِ زيدٍ/ و هل في الناسِ اجلٌ احقُ به الْحَمْدُ مِنهُ بِمُحْسِنٍ لايُمَنُّ.

            موصوف  صفت             فاعل                                               موصوف   صفت        فاعل

 

65- افعال مدح و ذم شامل نِعْمَ- بِئسَ- حَبّذا- ساءَ و همه آنها جامدند و تنها فعل ماضي از انها استعمال مي شود.

66- فاعل نعمَ- بِئسَ- ساءَ واجب است ضمير مستتر باشد و اين در صورتي است كه فاعل بوسيلة نكرة منصوب بنابر تميز بودن تفسير شده باشد يا فاعل به توسط (ما) نكره كه به معناي شي است تفسير گردد:

مثال : نِعمَ رَبْعَاً دارُنا/ نِعمَ ما زيدٌ.

تقدير: نعم هو رَبعاً                  نعم هو شيئاً.

               فاعل                               فاعل

67- تقديم اسم مخصوص بر فاعل جايز نيست مانند : نِعمَ اخواكَ الرّجلانِ. اما تقديم اسم مخصوص بر فعل جايز است:

                                                          اسم مخصوص    فاعل ← غلط

اخواك نِعمَ الرّجلان.

اسم مخصوص   فاعل

مي توانيم اسم مخصوص را حذف كنيم مانند: دَرَسْنا النّحو علي استاذٍ فاضلٍ وَ نِعْمَ الْمُدَرّسُ اصل نعمَ المدرسُ الاستاذُ

                                                                                                                 فاعل                             اسم مخصوص

حذف اسم مخصوص بعد از لفظ ما جايز است: نعمّا و بِئسَما.

68- هر گاه اسم اشارة ذا حذف شود اسم مخصوص و فاعل حِبَّ مي شود: مانند حُبَّ فَنُّ التاريخ و جايز است.

                                                                                           فاعل

اسم مخصوص و را به باء زائده مجرور ساخت مانند حُبَّ بفَنِ التاريخ.

                                                              فاعل محلاً مرفوع

69- در اين دو مثال تركيب به اين صورت است: حَبّذا رجلاً بطرسُ/ حبّذا شاعراً اخوك.

                                                       فاعل  تميز  اسم‌مخصوص  فاعل  حال  اسم‌مخصوص 

70- ادات استثناء شامل: الّا- غير- سوي- خلا- عدا- حاشا

در اين آيه شريفه لوكان فيهما الهٌ الّا الله لَفَسَدتا: الّا به معناي غير و صفت واقع مي شود.

71- مستثناي بغير و سوي مجرورند: قامَ القومُ سوي زيدٍ/ ما كلّمني احدٌ غيرُ خالدٍ.

                                                                        مستثني                         مستثني

اعراب خود كلمه غير و سوي مانند اسمي است كه بعد از الّا واقع مي شود بنابراين در هر موضعي كه مستثناي به الا منصوب مي شد نصبش واجب است. مانند: لِكُلِّ داءٍ دواءٌ غيرَ الحَماقَةِ/ جائني القومُ غيرَ زيدٍ.   

72- غير داراي دو معنا است: 1- به معناي استثناء كه گذشت 2- صفت مانند جاء في رجلٌ غيرُك.

                                                                                                      صفت

73- اگر چنانچه خلاوعداوحاشا را فعل حساب كنيم در اينصورت بعد از آنها بنابر مفعوليت منصوب هستند:فصُل القضاه خلااوعدااوحاشا زيداً. و اگر حروف جاره محسوب كنيم مستثني و مجرور است فصل القضا خلا زيدٍ.

                        منصوب

 هرگاه بر عداوخلا لفظ ماء مصدريه مقدم گردد در اين صورت عداوخلا را بايد فعل حساب كنيم و نصب مستثني واجب است. و ناگفته نماند ما مصدريه و ما بعد تاويل به مصدر رفته و بنابر حاليت منصوب مي گردد.

74- هر گاه حروف جارّه زائده (تاكيد كنندة معني) باشند مانند ما جاء من احد و حروفيكه بمنزله حروف جر زائد باشد: رُبّ – لعلّ- لولا و همچنين كاف تشبيه نيازمند به متعلق نيست: زيدٌ كالاسدِ.

و متعلق ظرف و جارو مجرور فعل يا شبه فعل است.

75- اسمائي كه دائم الاضافه اند: كل- بعض- مثل- شبه- غير- سوي- كلا- كلتا- نحو- قباله- (رويا روي)- حذاء (بهره) ازاء- تجاه- تلقاء- سبحانَ- معاذ- مع- سائر- لَعَمْرُ- ذو- ذات- اولو- اولات- بين- لدي- لدن- عند- وحد- وسط- عل- جهات ششگانه- دون- قبل- بعد- اي- حَبْ- جميع

76- در بيان الفاظ دائم الاضافه پنج لفظ (كل- بعض- جميع- مع- ايّ) جايز است كه در نيت و تقدير اضافه شوند بنابراين مضاف اليه آنها حذف مي گردد: مثل كلُّ حيٌّ/ ايّا ماتدعوا فَلَهُ الاَسماءُ الحُسني: ايّا اسمٍ.

77-  اضافه لفظي در موارد زير است. اضافة اسم فاعل به مفعول: جاء سارقُ البيتِ.

                                                                             فاعل      مفعول

و صيغه مبالغه همين طور شرّابُ و الْعَسَلِ

2- اضافه اسم مفعول به نائب فاعل خويش هذا مسروقُ البيتِ.

                                                      مفعول      نائل فاعل

3- اضافه صفت مشبهه به فاعل انتَ الكريمُ الاصلِ.

                                   صفت مشبهه    فاعل

78- نعت حقيقي: تابعيست كه بر صفتي از صفات منعوت دلالت كند و به آن نعت حقيقي گويند:

هذا ثوبٌ مُمَزَّقٌ. و يا اينكه نعت از صفات متعلق منعوت است كه نعت سببي گفته مي شود. هذا ثوبٌ مُمَزَّقةٌ اطْرافُهُ. 

79- در اين جملات نعت (صفت) را مشخص كنيد: صادَقْتُ الفتي هذا/ عرفتُ العالم الذي اِخْتَرَعَ الحاكي

                                                                                        صفت                   صفت         دستگاه بخش     

رايت رجالا ثلاثةً- شاهدتُ رجلاً لبنانياً- هذا رجلٌ ذو فَضلٍ- انتَ فتيً ايُّ فتيً- انتَ فتيً كلُّ الفَتي- يوسف الفلكي-

                صفت                          صفت                  صفت                  صفت                  صفت                      صفت

شهِداللهُ العظيم- نزغَ ابليسُ الرّجيمُ- انا عبدك المسكينُ- بَلْ انتم قومٌ عادون- جاء هذا الاديبُ- ضَرَبْتُهُ ضربةً واحدةً-

          صفت                  صفت                       صفت                       صفت                 صفت                         صفت

مَرَرْتُ بهذا الكريمِ.

     صفت

80- هر گاه منعوت اسم جمع باشد در اين صورت در نعت دو وجه است: عاشَرْناقوماً مهذّباً.

عاشرْنا قوماً مهذّبينَ.   

81- تاكيد شامل: كت- نفس- عَينْ- كلا- كلتا- جميع: كلا: مثني مذكر كلاها/ كلتا: مثني مونث كلتا هما.

82- معرفه مي تواند بدل از نكره قرار گيرد: الفعل قسمان: الجامد و المشتق.

                                                                      نكره             بدل

همچنين نكره مي تواند بدل از معرفه قرار گيرد مشروط به اينكه نكره موصوفه باشد: مَرَرْتُ بزيدٍ رجلٍ عالم.

                                                                                                                                    بدل

در اين مثالها بدل چيست: لا الهَ الّا الله                       /ما جاء ني احد الّا هندٌ.

                        بدل از ضمير هو در خبر محذوف (بوجود)است                     بدل براي احد

ما قام القومُ الّا زيدٌ                   لا يُعاقِبُ اللهُ الناسَ الّا الاشرارَ.

              بدل     كه مستثني بدل از مستثني منه است                     بدل         بدل بعضي از كل مستثني منه است

83- مِن زائده (تاكيد كنندة معني) قبل از نكره عنوان مي شود مشروط به آنكه اسم نكره، مبتدا، فاعل، مفعول، باشد: و قبل از آن نفي، نهي، يا استفهام به هل مطرح شده باشد:

ما جاء ني مِنْ رجلٍ: فاعل/ هل لِلْواشي من صديق/ هل لِباغٍ مِنْ مَفَرٍّ

                    فاعل                                      مبتدا                    مبتداي موخر

هل رايتَ من رجلٍ / ما فَرَّطْنا في الكتاب مِنْ شيء

                   مفعول                                   مفعول مطلق

84- اگر به رُبَّ ما كافه ملحق شود ربّ از عمل خود باز مي ماند: ربّما بطرس قائمٌ. ربّما قامُ بَطرسُ.

اگر مجرور رُبَّ در جمله اي باشد كه پس از آن فعل لازم قرار گيرد در اين صورت آن اسم بنابر مبتدا محلاً مرفوع است مانند: رُبَّ خطيبٍ فَصيحٍ نَبَغَ فينا.

                        مبتدا

و اگر مجرور رُبَّ در جمله اي باشد كه پس از آن فعل متعددي قرار گيرد و خود آن فعل معمول ديگري را به عنوان مفعول نصب نداده باشد محلاً منصوب بنابر مفعول: مانند رُبَّ رجلٍ صالحٍ لَقَبْتُ.

                                                                                    مفعول

ولي اگر فعل متعددي باشد و آن فعل بر ضمير وارد شده باشد دو وجه وجود دارد: 1- بنابر مبتدا محلاً مرفوع         2- اشتغال محلاً منصوب مثل رُبَّ وزيرٍ خطيرٍ حادثتُهُ و هو اَخْفَضُ منكَ جانباً.

                                              م-مفعول

85- هر گاه مُذْومُنْذُ براي ماضي و زمان حاضر باشند در اين صورت لازم است كه دو لفظ مذكور حرف جر محسوب شوند.

ما رايتُه مُذ يومنا حال/ مارايتُه مذو يومينِ: گذشته

  • لولا: حرف جاره محسوب مي شود و هر گاه بر ضمير متصل وارد گردد: لولاكَ و زيدُ لَهَلَكْتُ.

  مجرور لولا   مبتدا و خبر آن محذوف

86- هر گاه اسمي كه بعد از لا قرار مي گيرد بتواند صفت / حال/ خبر قرار گيرد در اين صورت لاء عاطفه نبوده بلكه نفي محض است.

صفت: هذا بيتٌ لاقديمُ ولاجديدُ/ خبر: الغلامُ لاصبُّي و لاشابٌ.

                        صفت                                  خبر

حال: عرفتُ العاطلَ لا نافعاً و لامُنْتفِعاً.      امّا زيدٌ عالمٌ لاجاهلٌ.

                            حال                                          عطف

 

 

 

87- حرف ما: گاهي مصدريه است: عَجِبْتُ مِمّا فَعَلْتَ← فِعْلَكَ

                                                            مصدريه

و همچنين ما به صورت زائده نيز مي آيد و آن دو قسم است 1- بازدارنده از عمل 2- غيربازدارنده

اما ماي كافه سه نوع است: 1- بازدارنده از عمل رفع كه به سه فعل : قَلَّ- كَثُرَ- طال اتصال مي يابد.

2- بازدارنده از عمل نصب و رفع كه به اِنَّ و اخواتش اتصال مي يابد. 3- بازدارنده از عمل جر كه به چهار ظرف بينَ- بَعْد- حيث- اذْ

88- لولا و لوما بر امتناع چيزي به سبب وجود چيز ديگري دلالت مي كنند. و لولا وارد نمي شود مگر بر مبتدائي كه خبرش حذف گرديده: لولا عليٌ لَهَلَكَ العمر. و اگر چنانچه بعد از لواسمي قرار گيرد آن اسم فاعل براي فعل محذوف

                             م و خبر (موجودٌ)

محسوب مي شود و فعل مذكور مفسر آن فعل محذوف خواهد بود. مثال لوزيدٌ قام لفعلت كذا.

                                                                              فاعل

89- اِنْ و لَوْ شرطيه داراي چه خصوصياتي هستند: اِنْ بر زمان آينده دلالت مي كند اگر چه بر فعل ماضي وارد شود. و لو براي زمان ماضي است اگر چه بر فعل مضارع وارد شود. و جزم نمي دهد.

لو قُمْتُ اَوْ تقومُ قُمْنا: اگر مي ايستادي، مي ايستاديم.

90- اِنْ و لَو اگر بعد از واو قرار گيرند وَصليه هستند و نيازمند به جواب نخواهند بود:

مثال: اَكْرِم اباكَ وَ اِنْ وَبَّحِكَ/ لا تَقْبَلْ الخيرَ من كذاب ولو اتاكَ بِحَديثٍ عجابٍ :

  • لو براي تقليل آورده مي شود: تصدق و لو بدرهم:/ و همچنين لو مصدريه واقع مي شود كه بيشتر بعد از وَدَّ يودّ مي آيد. اَوَدَّ لَوْ يُخَلِّدُه ذكرك.

91- حروف زائد شش گانه حرفند كه شامل: اِنْ- اَنْ- ما- لا- مِنْ- باء

الف) ان: مواقعي كه زائده قرار مي گيرد: 1- بعد از ماء نفي بعنوان زائد (تاكيد كننده معني) طلبت زيدا فما ان رايته.

2- بعد از الا استفتاحيه: الا ان سري ليلي فَبِتُّ كئيبا: آگاه باش كه رفت شب من پس شب را به روز آوردم و نارحت بودم.

ب) اَنْ: 1- قبل از لو زائده است و قسم هم قبل از ان باشد: و الله اَنْ لو قُمْتَ قُمْنا.

2- بعد از لمّا كه بر زمان دلالت كند: لمّا اَنْ هَلَّ الهلال: زمانيكه برآيد هلال

3- قبل از لاء نافيه: و ما لَنا اَنْ لانتوكّل علي الله:

ج) ما: 1- بعد از اِنْ- اِذا- كيفَ- مَتي- اَيْنَ- حيثُ- ايّ شرطيه عنوان مي شود اِذا ماجِئتَ جِئنا

 

 

 

2- بعد از غير و بينَ عنوان شود. جَلسَ بَيْنما زيدٍ و عمرٍ 3- بعد از عَنْ قرار گيرد: عمّا قليلٍ تندمون

د) لا: 1- بعد از واوي كه مسبوق به نفي است: ما جاء بطرسُ و لابولِسُ.

2- بعد از اَنْ مصدريّه بعنوان تاكيد كننده معني: قالَ مامَنَعَكَ اَنْ لا تَسْجُدَ اِذْ اَمَرْتُكَ.

3- قبل از قسم: لا اقسمُ بيَوم القيامَة:

ه) مِنْ: 1- قبل از اسم نكره اي كه مسبوق به نفي و يا استفهام باشد: ما جاءني مِنْ احدٍ.

هل جاءك مِن احدٍ.

خ) ب: 1- تاكيد نفي : ليسَ اللهُ بظلّامٍ لِلْعَبيد.

2- تاكيد ساختن كلام مثبت: وَ كفي باللهِ شَهيدا.

(اَلْحمدُ للهِ رَبِّ الْعالَمين)

 

 

بسمه تعالي

نكات قواعد عربي (صرف)

نكته 1- در پاره اي از مواقع افعال صحيح ثلاثي مجردي يافت مي شوند كه هم مهموز و هم مضاعفند مانند: اَمّ و گاهي از اوقات مهموز و معتلند: مثل: اَتي- آبَ- رأي- أوي- و در پاره اي اوقات معتل و مضاعف: وَدَّ.

2- بعضي فعلها گاهي لازم و گاهي متعدي اند: سَفَحْتُ الدّم: خون را ريختم/ سفح الدم: خون جاري شد.

                                                                متعدي                                 لازم

فعل رَغِبَ اگر بوسيله في متعدي گردد و به معناي: دوست داشت/ اگر توسط عَنْ: رها كرد / اگر توسط الي: طلب كرد

3- فعلهايي كه پيوسته به صورت مجهول به كار مي روند: جُنَّ: ديوانه شد/ عُنِيَ بِه: ناز كرد/ حُمَّ: تب كرد/

4- در دو مورد زير ادغام و عدم/ ادغام جايز است:

1- در فعل مضارع مفرد مجزوم: لَمْ يَمُدَّ- لم يَمْدُد 2- امر مفرد: مُدَّ- اُمْدُدْ  

5- ادغام در 5 مورد زير ممتنع است: 1-هر گاه اسم سه حرفي بوده و عين الفعلش متحرك باشد: طَلَلٌ- حِلَلٌ

2- هر گاه فعل مضاعف به ضمير مرفوع صحيح متصل گردد: مَدَدْتُ- مَرَرْنا

3- در فعل تعجبي كه به لفظ امر است: اَعْزِزْ بِزيدٍ 4- هر وقت دو حرف مجانس مجاور هم بوده و در اولي ادغام صورت گرفته شود: مُهلّل 5- هر گاه بر اصل ثلاثي مجرد حرفي اضافه شود تا به صورت رباعي درآيد چه در فعل: جَلْبَتَ و چه در اسم: قُرْدُدْ

6- 1- هرگاه هر دو حرف مجانس متحرك، يا حرف اول ساكن و دومي متحرك ادغام واجب است:

مَدَدَ وَ مَدْدا← مَدَّ- مدّا

هر گاه حرف اول متحرك و ماقبل حرف صحيح ساكن باشد حركت آن به ماقبل داده مي شود: يَمْدُدُ← يَمُدُّ

7- در صيغه هاي 14 گونه مضارع مجزوم و اولين صيغة امر حاضر جايز الادغام است و هرگاه عين الفعل مضموم باشد در صورت ادغام آخر آن را مي توان به ضمّه يا فتحه يا كسره تلفظ نمود: مُدُّ- مُدَّ- مُدِّ

و اگر عين الفعل مضموم نباشد آخر آن را مي توان فتحه يا كسره تلفظ نمود: فِرَّ- فِرِّ   

8- صرف فعل رُأي به اين صورت است:

 

امر:               ماضي:            مضارع غايب          مخاطب              وحده

رَ        ري      رأي     رأتْ     يَري     تَري        تَري      تَرَيْنَ          اري

ريا      ريا      رأيا      رأتا      يَرَيان    تَرَيان       تَريانِ     تَرَيانِ                   نري

روا      رَيْنَ     رأوْا     رَأينَ    يَرَوْنَ    يَرَيْنَ        تَرَوْنَ     تَرَيْنَ

 

صرف فعل أري

ماضي

اري     اَرَتْ     /        اَرَيْتَ    اَرَيْتِ

اريا      اَرَتا      /        اَرَيْتُما    اَرَيْتُما

ارَوْا      اَرَيْنَ     /        اَرَيْتُم    اَرَيْتُم

 

امر: اَرِ- اَريا- اَرُوا- اَري - اَريا- اَرينَ- لِاُرِ- لِنُرِ             مضارع: يُري

 

9- در امر حاضر از أخَذَ و اَكَلَ همزه اصلي و زايد هر دو حذف و به جاي اُوْخُدْ و اُوْ كُلْ- مي گوئيم: خُدْ- كُلْ

10- همزه هاي قطع شامل: 1- همزه استفهام 2- متكلم وحده 3- باب افعال 4- فعل تعجب 5- اسم تفضيل 6- افعل وصفي: اَحمر 7- منقلب از فعل: احمد- 8- همزه جمع قلّه: انفسُ- همزه اصليه: أخذ- اَلم 9- همزه حروف غير از حرف تعريف: اَو- اَم- أنْ- اِن- 10- ضماير: انا- انتَ.

11- فعل يَضْرِبُ را با هر يك از دو نون « ثقليه و خفيفه » عنوان مي كينم:

غائب                                 مخاطب                    

ثقليه                                                                                 خفيه

يَضْرِبَنَّ            تَضْرِبَنَّ            تَضْرِبَنَّ            تَضْرِبنَّ           يَضْرِبَنْ 

يَضْرِبانِّ           تَضْرِبانِّ           تَضْرِبانِّ           تَضْرِبانِّ           يَضْرِبُنْ

يَضْرِبُنَّ            يَضْرِبْنانِّ          تَضْرِبُنَّ            تَضْرِبْنانِّ

 

  • نون ثقليه به تمام صيغه ها ملحق مي شود اما نون خفيه در اخر تثنيه و جمع مؤنث در نمي آيد فقط به 8 صيغه ملحق مي شود.

يَضْرِبَنْ- يَضْرِبُنْ- تَضْرِبَنْ- تَضْرِبَنْ- تَضْرِبُنْ- تَضْرِبِنْ - اَضْرِبَنْ- نَضْرِبَنْ.

   1         3        4         7        9        10        13        14

12- مصدر ميمي از سه حرفي بر وزن مَفْعَلْ بنا مي شود: مَنْظَرْ و مَضْرَبْ- مَرْمي

اما اگر مصدر معتل الفاء در اين صورت بر وزن مَفْعِلْ مي آيد: وَعَدَ- مَوْعِدْ/ وَقَعَ- مَوْقِعْ

و در غير ثلاثي بر وزن فعل مضارع مجهول آن با تبديل نمودن حرف مضارعه به ميم مضموم ساخته مي شود:

يُكْرَمُ- مُكْرَمْ               يُنْحَدَرُ- مُنْحَدَرْ

از معتل العين مانند: مَحيض- مَجيء- مَقبل- مَبيتِ- مَشيب- مَزيد- مَسير- مَصير و گاهي بر آخر اين مصدر تاة ملحق مي شود: مَرْحَمَة- مَحْمَدَة- مَظْلِمَة- مَعْصيَة- مَعْرِفَة

13- اسم مَرة بر مصدري اطلاق مي شود كه بر وقوع فعل براي يك مرتبه دلالت كند: ضَرَبْتُهُ ضَرْبَه: او را يك بازدم و هر گاه فعل ثلاثي باشد مصدر مره بر وزن فَعْلَهْ/ و اسم نوع بر مصدري اطلاق مي شود كه بر هيئت (شكل) فعل و نوع آن دلالت كند: وثَبَ عليهِ وِثْبَةُ الْاَسَدِ: جست بر او مثل جستن شير

و اگر غير ثلاثي باشد اسم مره و نوع بر وزن مصدر فعل آنهاست شروط به آنكه به تا تانيث ختم گردد.

اِنْطَلَقْتُ اِنْطَلاقَةِ.

14- اسم فاعل و اسم مفعول اگر بر صفت ثابت دلالت كند صفت مشبهه ناميده مي شود:

خطٌ مستقيم / هواءٌ مُعتَدِل/ خُلْقٌ مُهَذَّب/ سيرَةٌ مَحموُدَه/ طاهِرُ الْقَلْبِ

15- اسم تفضيل از فعلي بنا مي شود كه ثلاثي و متصرف و معلوم و تام و قابل تفاضل باشد و بر زنگ يا عيب يا زينت و يا زيور دلالت نكند: مانند انَتْ َاَعْلَمُ مِنْ اَخيك.

بنابراين  اسم تفضيل از زاحَمَ و نِعْمَ و حُمِدَ و كان و فني اومات و خَضَرَ و عَمِيَ بنا نمي شوند.

                                مزيد     جامد   مجهول    ناقصه   قابل تفضيل نيست  رنگ      عيب  

و اگر بخواهيم از غيرثلاثي مجرد يا آنچه كه بر رنگ و عيب يا زينت دلالت دارد اسم تفضيل بسازيم به اين صورت است كه بايد از كلماتي مثل: اَشَدُّ- اكبر- اكثر- اعظم- و مصدر منصوبي را به عنوان تميز حسا كنيم. هو اَشَدُّ بياضا و اكثرُ حوّلا/ هُو اَوْسَعُ اِخْتباراً مِنْ اخيهِ.                                                                              رنگ

       عيب                    غير ثلاثي

16- مهمترين اوزان مبالغه: مِفْعال: مْقدام/ فِعّيل: صِدّيق/ مِفْعيل: مِعْطير/ فَعُول/ فَيْعُول: قَيّوُم

17- اگر اسم زمان و مكان معتل الفاء بوده يا مضارع آن مكسورالعين باشد بر وزن مَفْعِلْ مي آيد.

مَوْضِعْ- موعِد- مَنزِل- مَجلِس- و در غير اين صورت بر وزن مَفْعَلْ: مَشْهَدْ- مَنْظَرْ  

و در غير ثلاثي هموزن اسم مفعول مي باشد: مُتَنَزَّهُ / مَخْتَبَرْ : آزمايشگاه

18- كِلا و كلِتا در صورتي مي توانند اعراب تثنيه را بپذيرند كه به ضمير اضافه شوند و اگر به اسم ظاهر اضافه شوند در اين صورت مانند اسم مقصور اعرابش در آخر لفظ تقدير نيست:

كِلا الرّجلينِ عالمان .

 م                  خ

19- اسما در زير چگونه مثني مي شوند: حمراء: حمراوان/ قرّاء : قَرّاآن/ دعاء: دُعا آن يا دُعاوان/

سَنَةَ: سَنَتان/ اِسْم: اِسْمَتان/ ابن: ابنتان/

20- اسماء زير چگونه جمع مذكر سالم بسته مي شوند: هادي: هادونَ- هادينَ/ وُضّاء: وُضّاوون مردان زيبا قاضي : قاضونَ- قاضينَ/ رضا: رضونَ- رضينَ/ لبنان: لُبنانيّون/

21- اسمي كه جمع مذكر سالم با آن بسته شود داراي شرايط زير مي باشد: 1- علم باشد. 2- مذكر- 3-عاقل            4- بدون ت تانيث. بنابراين رجل و غلام چون علم نيستند نمي توان گفت رجلونَ و غلامونَ

همچنين كلماتي مانند سيبويه- و اعداد احد عشر و حمزه- معاويه جمع بسته نمي شوند.

22- شرايط صفت كه جمع مذكر بسته شود مثل شرايط اسم است منتها صفاتي كه از باب اَفْعَلْ – فَعْلاء مانند اَحْمَرَ و حمراء هستند جمع بسته نمي شوند و همچنين صفت نبايد بر وزن فَعْلانِ و فَعْلي باشد.

مانند سَكْران- سَكْري و همچنين صفتي كه به ت تأنيث باشد: قائمه كه نمي شود.

23- اسمائي كه به جمع مذكر سالم ملحق مي شوند: اولو- بَنون- اَهْلون- عِلّيون- اَرضون- عالَمون- سِنون- عِشرون تا تسعين.

24- اسمي كه جمع مونث سالم به آن تعلّق مي گيرد: 1- اعلام مونث: مريم: مريمات: هِنْد: هندات

2- انچه كه به علامت تانيث ختم شده باشد: جملية:                صحراء: صحراوات

3- مصدري كه بيش از سه حرف باشد: احسان- تعريف 4- مذكر غير عاقلي كه مصغر يا وصف شود: دريه معدود

25- از اسماء مختوم به ت اسمهاي زير استثناء شده اند:

اِمْرَأة- شاة- اَمَة- اُمَّة- شَفَة- مِلَّة:

جمع نساء- شياء- اِماء- اُمَمْ- شِفاة- مِلل

همچنين از اسماء مختوم به الف تانيث فَعْلاء مونث افعل و فَعْلي مونث فَعْلان استثناء گرديده است. به اين معني كه به جمع مونث سالم جمع بسته نمي شوند.

26- جمع مونث سالم كلمات به چه صورت است: كبري: كبريات/ صُغري: صُغْرَيات / صَلاة: صلوات/ زكاة: زكوات/ فتاة: فتيات/ نواة: نويات

27- جمع الجمع: كه كلمه دوبار جمع بسته شود: ايادي ! ايدي و آن نيز جمع يَدْ

اَكالِب! جمع اكلُب و آن جمع كَلْب

28- جمع كلمات زير: سَكْران: سكاري/ غَضْبان= غِضابِ/ جَواد: جِياد/ صَبور: صُبُر/ كريم: كِرام/ شُجاع: شُجْعان/ قَتيل: قَتْلي/ شاهِدْ: شَواهِد/ جاهل: جُهّال/

29- اسم مؤنث داراي سه علامت است: 1- تاء مربوطه: ضاربة 2- الف مقصورة: سَلْمي 3- الف ممدودة: حَسناء

1- مونث لفظي: كه بر مذكر دلالت مي كند اما داراي علامت تانيت است: معاويه- زكرياء-

2- مونث معنوي: كه بر مونث دلالت مي كند اما داراي علامت تانيت نيست:  مريم- شمس- دار

3- لفظي و معنوي: بر مؤنث دلالت مي كند و داراي علامت تانيت نيز هست: لطيفه- ليلي- حمراء

30- مونث در 4 مورد معنوي است: 1- اسماء اعلام جنس ماده و مونث: مريم

2- نامهاي مختص به ماده و مونث: اخت- ام

3- نام شهرها و قبائل: شام- مصر- 4- اسم بعضي از اعضاي زوج بدن: عين- رِجل- يَد

بعضي از كلمات دو وجهي هستند: سماء- سبيل- فَرَسْ- عقرب- فردوس- ضُحي- سكيّن-عنكبوت- ذَهَبْ- خَمْرْ- حانوت-طريق- عنق- دِرْع- اِرْنَب- قميص

31- صفات به چه صورت مونث مي شوند:

1- صفتي كه بر وزن فَعْلان باشد مونث آن: فَعْلي مي شود: سَكْران- سَكْري

2- صفت مشبهه بر وزن اَفْعَلْ مونث آن فَعْلي: اَحْمَر – حَمْراء

32- چند صفت در مذكر و مونث يكسان هستند. 1- فعّالة: رجلٌ علّامه- امراةُ- علّامة

2- مِفْعال: رجلٌ مِفْضال- امراةٌ مِفْضال- 3- فعول به معناي فاعل و فَعيل به معناي مفعول: رجلٌ صبور و امراةٌ صَبور / رجلٌ قتيل- امراةُ قتيل

33- از اسمهاي زير منسوب بسازيد: ملمون : مسلميّ / علماء : عالميّ/ اسواق:سوقي/

اثنان: ثنوّي/ ثور: ثوروّي/ مَلِك: مَلكيّ/ اِبل: اِبليّ/ بيضاء: بيضاوي/ سماء: سمائي – سماوّي- كساء: كسائي/ دواء: دوائي- دواويّ/ فتي: فتوّي/ مصطفي: مصطفّي/ معني: معنوي/ كبري: كبرويّ/ بردي: بردي/ عاشوري: عاشوريّ/ مرتضي: مرتضيّ/ شجي: شجويّ/ قَريَه: قَرَوّي/ حي: حَيَوي/ مَرْمي: مَرْوَيّ/ جَوّ: جوّي/ عدوّ: عدوّي/ جميلة: جليليّ/ حنيفه: حَنَفي/ اب: ابوّي/ اِبْن: نَبوّي/ اسم: سَمَوّي/ سَنة: سَنوّي/   

34- اسمهاي زير را تصغير كنيد: اِبْن: بُنَيَّ/ اَخ: اُخَيَّ/ عالم: عُوَيلمْ/ مِسكينْ: مُسَيكين/ فَوق: فُوَيق/ كمي بالاتر از آن/ بُعَيْد: كمي بعد از آن / سوداء: سُويداء / سَرْحان: گرگ: سُرَيْحين/ دينار: دُنَيْنير/ ميزان: مُوَيزين/ خادم: خُوَيدم/ مَرْيم: مُرَيِّمْ/ جَميل: جُمَيِّل/ عصا/ عُصَيُّ/ كِتاب: كُتَيِّب/ حِساب: حُسَيِّبْ/ دَلْوْ: دُلَيَّهْ/ اَسْوَد: اُسَيْوِدْ/ عُصْفور: عُصَيفيرَ/ شَمس: شَمسيه/ قَوس: قُوَيس/ طَلْحَه: طُلَيْحَة/ عَيْن: عُينيَة / يَدْ: يُدَيّ/ دَمْ: دُمَيَّ/ اِسم: سُمَيَّ/ اِبْن: بُنَيَّ/ اَصْحاب: اُصَيْحاب/

35- اسم غير منصرف: اسمي است كه تنوين و كسره به آن نمي پيوندد و يا فتحه و يا ضمه به آن مي پيوندد. هر گاه دو سبب از 9 سبب در اسم معرب جمع شود آن اسم غير منصرف است:

1- علميّت 2- تانيت 3- جمع- 4- تركيب (مركب بودن) 5- وصف (صفت بودن) 6- الف و نون زايد 7- عدل (از اصل خود تغيير كردن 8- وزن فعل (با فعل هموزن بودن 9- عُجْمه: عربي نبودن

36- اسم علم در 6 مورد غير منصرف است: 1- هرگاه مختوم به الف و نون زائد باشد مانند: عثمان- رضوان در صورتي بر زياده بودن استدلال مي شود كه قبل از ان سه حرف اصلي آمده باشد : رضوان ! رَضِيَ

2- هرگاه علم داراي وزن فِعل باشد: يَزيد- اَحْمَدْ- تَعْلِبْ 3- هر گاه علم مركب مزجي باشد: بَعَلْبك- بيتَ لحم- و مركب عددي مثل خمسه عشر و مختوم و به ويه سيبويه نباشد كه مبني اند. 4-هر گاه علم مونث باشد چه لفظي: معاويه و چه معنا: مريم 5- هر گاه علم اعجمي و زائد بر سه حرف باشد: يعقوب و ابراهيم و هرگاه علم اعجبي و سه حرفي ساكن الوسط مثل نوح منصرف ولي اگر حرف دوم حركت داشت غير منصرف مثل شَتَر 6- هر گاه علم عدول كند كلمه عُمَرَ كه معدول از عامد است.

37- صفت با در نظر گرفتن سه شرط غير منصرف است. 1- هر گاه بر وزن فعلان كه مونث آن فَعْلي است. مثلاً: صفوان: منصرف است چون وصفيّت آن اصلي نيست زيرا در اصل صفت براي سنگ تابان و نرم است.

2- هر گاه صفت بر وزن افعل كه به توسط ة مونث نمي شود: احمر- افضل- اَعْرَجَ

همچنين اربع و ارنب منصرف هستند اولي براي عدد و دومي براي خرگوش وضع شده.

4-در صورتيكه صفت معدول از لفظ ديگري باشد: اُخَر! جمع اخري كه معدول آخر است.

38- جمع با در نظر گرفتن دو شرط غير منصرفند. 1- وزن مفاعل 2- مفاعيل كه به ة تانيت مختوم نشود چون در غير اين صورت منصرفند: اساتذه- تلامذه

39- اسم منتهي به الف تانيت مقصور يا ممدود بدون در نظر گرفتن هيچ شرط غير منصرف است مثل: فتي- مرتضي- صفراء

40- اسماء مبني كه بناي انها عارضي است. 1- مناداي مفرد علم/ و نكره مقصوده: يا رجلُ- يا مومنان

2- اسم لاي نفي جنس كه نكره مفرد بود و مضاف و شبه مضاف نباشد مثل لارجل في الدّار. 3- اعداد مركب از 11 تا 19 به استثناي عدد 12 4- آنچه از ظروف و احوال كه تركيب مُزجي شده باشد اَزُورهُ صباحَ مساءَ و انتَ جاري بيتَ بيتَ يعني هميشه 5- ظروفيكه به جمله اضافه شوند: تَصافينا يَومَ تَلاقينا 6- اسمهائي كه براي جهات 6 گانه آورده مي‌شود. فوق- تحت- يمين- شمال- خَلف- قدّام- امام- قبل و شامل قبل- بعد- اول- دون- حَسْبْ - غير

41- براي جهات ششگانه و قبل و بعد و آنچه كه نازل منزل اين جهاتند 4 حالت وجود دارد كه در سه حالت معرب و در يك حالت مبني: اما حالات معرب: 1- هرگاه لفظا اضافه شوند: جاء زيدٌ قبلَ عمرو.

2- هرگاه مضاف اليه ذكر شود: جَلَسْتُ فوقَ السرير- تجري مِنْ تحتها الانهار- 3- هر گاه مضاف اليه محذوف شود. ولي معنا و لفظ قصد شده باشد: جاء زيدٌ و عمر و مِن قَبل و يا اينكه فقط لفظ در نيّت گرفته شود. اِبْدأ بذا مِنْ اوّل 4- بصورت تنوين معرب مي شود هرگاه از اضافه قطع شود جاء زيدٌ و عمرٌ قبلا اما در يك صورت مبني هستند يعني مبني بر ضم كه مضاف اليه حذف شود و تنها معناي آن در نيت گرفته شود.

مثل: لله الامرُ مِن قَبْلُ و مِنْ بَعْدُ كه در اصل مِن قبل كلِّ شي و كل شي

42- موصول مشترك داراي 4 لفظ هستند: 1- مَن 2- ما 3- ذا - 4- اَيُّ

ذا: شرطش آن است كه بعد از مَن و ماء استفهاميّه قرار گيرد و با من و ما تركيب نشده باشد مثل: ماذا فَعَلْتَ و مَنْ ذارايت كه به معناي ما الّذي رَاَيْتَه.

و مشروط به اينكه اشاره به ان نشده باشد: پس هر گاه مقصود از ذا اشاره باشد مانند ما ذا الكتاب و من ذا الرجل از عمل ملغي مي شود. پس هر گاه بعد از ذا، اسم باشدبراي اشاره است و اگر بعد از ذا فعل قرار گيرد موصول است.

43- اسماء شرط شامل: مَهْما (هر چه – هرگاه) اِذْما (اگر) متي (هر وقت) ايان (هر زمانيكه) اين (هركجا) اني (هرجا) حيثما(هر جا) اي (هر كدام) كيفما (هر طور كه)

و اسماء شرط يا غير ظرف اند مانند: مَنْ و ما و مهما 2- ظرف: كه يارماني: مَتي – ايّان- اِذما و يا مكاني: اَينَ- اَنّي- حَيثُما و بهترين وجه براي كَيْفما آن است كه غير ظرف حساب گردد.

44- اسماء استفهام شامل: مَن ذا و ماذا: چه كس- چه چيز- ايّان: چه زمان/ انّي: چه وقت /كَم: چند/ اَيُّ: كدام/ و اَيْنَ: ظرف است.

45- ظرف مكان: حيثُ- هُنا/ ظرف زمان: مَتي- اِذْ/ ظرف زمان: حين- مدّة  دهر- يوم- ليله- شهر- سنة-/

ظرف مبني براي مكان: حيث – لدن- اينَ- هُنا- انّي

ظرف مبني براي زمان: اِذْ- امس- مُذ- مَنذ- قطّ- لمّا- ايان- متي- الان  

 

 

(هُوَ الْاوّل و الْآخِر)